Weerkerken

Vanaf ongeveer de 11e eeuw kwamen er Saksen vanuit heel noordwest Europa richting het huidige Roemenië, toen vallend onder Hongarije. Zij 'koloniseerden' Transylvanië, een gebied tussen Bistrita, Alba Iulia, Brasov en Sibiu. Omdat de Hongaren zelf niet voldoende talrijk waren om het nieuwe gebied onder controle te houden in een periode van aanvallen van de Mongolen rond 1241 deed de Hongaarse koning Geza II een oproep aan de Saksen om hun dorpen te beschermen: de weerkerken werden geboren. Jarenlang zijn de immigranten uit noordwest Europa simpelweg Saksen genoemd (ja, die van de leverworst), maar feitelijk waren het Vlamingen, Walen, Luxemburgers en Noord-Duitsers uit het Rijn- en Moezelgebied. Zij hebben in deze streek erg hard gewerkt, op velerlei gebied: als boeren en als handelaren. De Roemenen kennen daarover het gezegde: "Als het heet is werken enkel ezels en Saksen". Pas in onze tijd, tijdens de regering van Ceausescu en later, gingen velen weer terug, maar allemaal naar Duitsland. Veel van hun huizen staan nu helaas leeg.

Ook de (weer)kerken zijn veelal in onbruik geraakt. De lege kerkgebouwen staan er nog als herinnering. Op de gevels staan bijbelteksten in het Duits. Om zich te beschermen werden rondom de kerk allerlei woningen en voorraadschuren gebouwd en om dit alles heen werd een hoge en dikke muur opgetrokken. Ten tijde van een belegering kon de bevolking zich rondom de kerk terug trekken. We noemen deze vestingen rondom een kerk verdedigingskerken. In het Nederlands heet zo'n verdedigingskerk ook wel een 'weerkerk', in het Roemeens 'biserica fortificata'.

Mooie voorbeelden zijn: Biertan, Aiud (mooie Hongaarse kerk) en Medias. De meeste weerkerken vind je in de omgeving van Brasov. Voor meer informatie over Biertan, Aiud, Medias en Brasov verwijzen wij naar onze pagina over Transylvanië. Over de kerk in Axente Sever bestaat zelfs een informatieve website in het Nederlands en u kunt er in de burchtmuur slapen! Zie onze pagina over pensions van Nederlanders en Belgen. In onderstaande kaart zijn de bezienswaardige steden met een rode vierkantje aangegeven, de weerkerken in deze regio staan ook aangegeven, hoewel niet uitputtend, want er zijn er in totaal zo'n 160! Er zijn in de omgeving van Brasov mooie weerkerken in Harman en Prejmer, maar ook in het niet op deze kaart staande Codlea en Halchiu staan twee burchtkerken. Zie ook onze fotosite voor foto's van weerkerken. Ook bestaat er een tentoonstelling van schilderijen van weerkerken. Voor een paar voorbeelden van deze schilderijen klikt u hier. In 2010 is een boek verschenen in het Engels over de weerkerken, zie onze pagina over boeken. De volgende weerkerken staan op de Werelderfgoedlijst van Unesco: Biertan, Calnic, Dârjui, Prejmer, Saschiz, Valea Viilor en Viscri.

Als u weerkerken wilt gaan bekijken onder leiding van een Nederlandstalige gids dan raden wij u aan om contact te zoeken met Eyetours, een Roemeens-Nederlandse samenwerking met veel kennis van zaken over weerkerken en een kant-en-klare excursie vanuit uw hotel in de buurt van Medias of Sighisoara langs vier weerkerken, waaronder Biertan, met een picknick onderweg en een bezoek aan een herder.

foto: de weer- of burchtkerk van Aiud

Onderstaand artikel, geschreven door Ton van Rijen van OVR, heeft in het Roemenië Bulletin van februari 2004 gestaan en is zeer informatief. Daaronder staat een bericht over de weerkerk in Frauendorf.

Saksische weerkerken

Reizend door het heuvelachtige landschap van Transylvanië, Siebenburgen of Zevenbergen, zoals je wilt, word je getroffen door de vele prachtige middeleeuwse bouwwerken als boerenburchten en weerkerken, die het landschap domineren. Meer dan vijfhonderd kerken en kastelen, burchten en forten werden in de middeleeuwen door de Saksen gebouwd. De architect Hermann Fabini heeft ze van buiten en binnen gefotografeerd, gegevens erover verzameld en dat alles samengebracht in een indrukwekkend album, bestaande uit twee banden, dat in 2000 werd uitgebracht. Een naslagwerk, dat recht doet aan die enorme, in het westen bijna onbekende, monumenten.

Weerkerken

In het centrale deel van Transylvanië zijn in een gebied van 100 bij 60 km meer dan honderd weerkerken te vinden. Je staat dan ook telkens versteld als na een bocht in de weg, weer zo een slapend dorpje met een massief middeleeuws bastion en hoge torens plots voor je opdoemt. Een indrukwekkende middeleeuwse schat, die het landschap indringend beheerst. Aan de noordelijke flank van de Karpaten vind je de oudste weerkerken. Meestal zijn de torens nog in Romaanse stijl opgetrokken. Na de verwoestende aanvallen van de Mongolen werden in de dertiende en veertiende eeuw de oorspronkelijke kerken versterkt. Het schip en het koor van de kerk werden verhoogd, schietgaten en weergangen werden aangebracht. Bastions en uitkijktorens werden gebouwd en verbonden met hoge stenen muren. Sommige weerkerken bezitten zelfs twee of drie van die hoge ommuringen. Daarin werden vluchtkamers voor de bevolking gemaakt en voorraadkamers, die tot voor kort nog als zodanig gebruikt werden. Elk Saksisch dorp had zijn eigen verdedigingsstrategie, afhankelijk van de terreinconditie. Elke weerkerk of kerkburcht is dan ook in architectonisch opzicht een unicum, alhoewel er een twaalftal soorten grondpatronen te onderscheiden zijn. Eeuwenlang waren de kerken het epicentrum van geloof en cultuur van de Saksen, zoals de inwijkelingen uit het westen werden genoemd door de Hongaarse koning Geysa II. Die eerste emigranten bevolkten op zijn verzoek het vruchtbare land, het "desertum" van "trans silvae", rond 1150. Zij kwamen hoofdzakelijk uit het Rijnland, Lotharingen, Wallonië en de Zuidelijke Nederlanden. In bepaalde Saksische dialecten zijn nog taalrestanten terug te vinden die op banden met Vlaanderen en Brabant wijzen.De meeste Saksen vertrokken echter in het begin van de negentiger jaren van Transylvanië naar Duitsland, hun bijzondere kerken alleen achterlatend. Die hebben nu grotendeels hun functie verloren. In sommige kerken in de verspreid liggende dorpen worden nog voor een handjevol mensen, vaak nog per toerbeurt, evangelische diensten gehouden. Door het jarenlang achterstallig onderhoud zijn de meeste kerken in verval geraakt. Kostbare retabels zijn weggehaald en centraal opgeslagen in Medias, waar er diverse in de Margaretha kerkburcht te bezichtigen zijn.

Tijdmachine

Een bezoek aan een weerkerk laat een onvergetelijke indruk achter. De toegangspoort van de verdedigingsmuur is de ingang van de tijdmachine. Over de drempel stap je regelrecht de middeleeuwen in. Hoge grijze muren kijken op je neer alsof je de tastbare stilte, waarin de torens staan te dromen, wreed verstoort. Op de binnenplaats de beeldbepalende majestueuze kerk en de noodverblijven voor de dorpelingen in tijden van plundering door Tataren, Mongolen en Turken. In de voorraad kamers zie je nog de genummerde rekken waaraan de boeren het spek, ham en worsten te drogen hingen. In de kerkburcht van Prejmer, die door UNESCO grondig is gerestaureerd, zijn meer dan 270 van die kamers te vinden, tot vier verdiepingen hoog.

Dan ga je de klokkentoren in. Een nauwe opgang in een metersdikke muur, uitgesleten stenen treden van soms 40 cm hoog. Ergens valt wat licht binnen, zodat je kunt zien met welke precisie het eeuwenoude metselwerk vakkundig is uitgevoerd. Eindelijk via een wankele trap met ongelijke treden bereik je de hoge weergang. Er ontrolt zich een wijds landschap, even adembenemend als de eerdere tocht naar boven. De golvende velden en bossen dansen in het zonovergoten zinderend landschap. Mijmerend zie je een stofwolk in de verte, je denkt krijgsrumoer te horen. Je waant jezelf dan die angstige boer te zijn die, hoog op een paar gammele planken, de wacht hield voor de veiligheid van zijn dorp, vrouw, kinderen, dieren. "Wat zal er met de velden gebeuren, mijn oogst en mijn huis!". Zo ging het vaak jaar na jaar, eeuw na eeuw. Het dorp en land met regelmaat gebrandschat.. Maar de weerkerk bleef een veilige haven. Nu genieten wij van een vredig panorama en horen diep onder ons de tred van een paard en het gesnater van een gans, die haar kroost bijeenroept. Vanaf die hoge uitkijkpost is ook goed de oorspronkelijke opbouw van een Saksisch dorp te zien. Meestal staan de huizen gerangschikt langs een driehoekig plein, een structuur die ook bekend is van dorpen in de Kempen, die ook vaak een Frankisch dries hebben. In een Y-vormig stratenpatroon staan alle voorgevels aaneengesloten. Een rij huizen met gelijkvormige percelen en aan de achterzijde een grote schuur over de gehele breedte van het perceel. In de middeleeuwen waren die dorpen dan ook praktisch ontoegankelijk voor ongewenst volk en bendes, daar vanuit de velden de opbouw van het dorp moeilijk was vast te stellen..

Brok in je keel

Beneden wordt met een grote roestige sleutel de zware toegangsdeur tot de kerk geopend. Een ruimte vol licht, kleur en sereniteit. Op een tableau aan de muur worden met nummers de psalmen aangegeven, die gezongen werden tijdens de laatst gehouden kerkelijke dienst. Een nieuwe komt waarschijnlijk niet meer….Ontroerend schoon door de eenvoud zijn de ornamenten van preekstoel, orgel en retabel. Gestoken in lang verslogen tijd door een plaatselijke kunstenaar, die daarin zijn ziel trachtte te leggen. Eeuwenoude lambrisering langs de muren en bloemrijk beschilderde panelen, die de afscheiding vormen tussen de kinderbanken en het kerkgedeelte voor de vrouwen. Het mansvolk stond doorgaans op het balkon om, op hun beurt, weer de vrouwen in de gaten te houden! Op het altaar verse bloemen en een kunstig geweven kleed, waarop de woorden "Gott ist unsre Burg" staan geborduurd. Begrijpelijk, deze vrome boeren, die eeuwenlang op zichzelf aangewezen waren, hadden een gezamenlijke bindmiddel. Hun evangelisch geloof, dat een stempel drukte op geheel hun leven en de Saksische gemeenschap. De kerk was daarbij het middelpunt van en voor alles.
Gezeten op een ruw houten bank word je door de stilte en stralende pracht van eenvoud overmand. Een eeuwenoude geschiedenis trekt aan je voorbij. De oude muren en gewelven buigen zich over je heen en reciteren de duizenden gebeden uit het verleden voor een goede oogst, voor veiligheid, voor hoop en vrede, voor uitzicht in pijn en smart, voor de verloren zonen en vaders die vielen in de voortdurende strijd voor het naakte bestaan. Met een brok in de keel kom je buiten. De deur valt achter je dicht en de kerk gaat op slot.

Redding?

Dat laatste gebeurt nu bij de meeste kerken, maar dan voorgoed, voor altijd. Ten prooi aan de tand des tijds, aan verder verval. Een veelomvattend middeleeuws patrimonium, waarvan de cultuurhistorische waarde nauwelijks te schatten is, staat zo helaas op het punt te verdwijnen. Dat is dan ook de reden dat UNESCO een zevental van de versterkte kerken op de lijst van werelderfgoed heeft geplaatst. De kerkburcht van Prejmer met zijn stevige verdedigingsmuur van vier verdiepingen hoog, is geheel gerestaureerd. Er is daar een heemkunde museum ingericht. Verder is een prachtige kerkburcht hersteld in het afgelegen en daardoor ongeschonden dorp Viscri (Weisskirch). Het dorp, de oogappel van Prins Charles of Wales, die als beschermheer van de Eminescu Trust, zich mede inspant het gehele dorp te laten restaureren. Op de Unesco lijst staan ook de weerkerk van Saschiz (Keisd), waarvan een der zijgevels een enorme verticale scheur vertoont. Darjiu, de kerk uit de veertiende eeuw met een verdedigingsmuur in rechthoekvorm en vijf kleinere torens en een klokkentoren, Biertan (Birthälm), de indrukwekkende gerestaureerde kerkburcht van de vroegere bisschopsstad, de kleine massieve kerkburcht Valea Viilor (Wurmloch) en in Calnic (Kelling) de boerenburcht, die in 1430 in handen kwam van de plaatselijke bevolking en nadien verder versterkt werd tegen Turkse invallen. Zo zijn er nu nog meer dan honderdvijftig van die prachtige voorbeelden van middeleeuwse architectuur van verdedigingswerken in Transylvanië te vinden. Ik noem er een paar: Bazna (Baasen), Cisnadie (Heltau), Cincu (Gross Schenk), Seica Mica, Harman (Honigberg), Dealul Frumos (Schönberg), Medias. Een opmerkelijke burcht is er in Axente Sever (Frauendorf), gelegen langs de doorgaande weg van Sibiu naar Medias. Een hoge massale vorm doemt op in het dorp, de toren van 20 meter hoog, de verdedigingsmuur 6 à 7 meter, die de kerk geheel omvat. In die verdedigingsmuur zijn nog de oorspronkelijke voorraadkamers uit de vijftiende eeuw aanwezig. Ruimten geschikt om, na mogelijke restauratie, te gebruiken als een museum over de geschiedenis van Transylvanië. Een acht eeuwen lang verhaal over oorlog en vrede, armoe en voorspoed.

Naast deze monumenten bezit Transylvanië een grote verscheidenheid aan bezienswaardigheden. Naast de geneugten van de vele de cultuur/historische mogelijkheden van de regio en bij voorbeeld de steden Sibiu, Brasov en Sighisoara, spreken de uitbundige natuur, de bergen, de grotten, de kuuroorden en het pastorale landleven de bezoeker erg aan. Basis elementen voor de ontwikkeling van het rurale toerisme. In het kader van de bevordering daarvan wil men ook een rol toebedelen aan de bijzondere architectuur van de middeleeuwse weerkerken. Zo heeft men het plan opgevat een "Kirchenburgenstrasse" te gaan ontwikkelen. De hoofdweg Sibiu-Medias-Sighisoara vormt, als het ware, een parelsnoer van historische gebouwen, die langs die weg en in aanliggende valleien liggen. Hopelijk zal dat bijdragen in het helpen het enorme unieke cultuurhistorisch erfgoed te bewaren.

door: Ton van Rijen 2004

Axente Sever (Frauendorf) als model voor een wetenschappelijke restauratie

De door milieuverontreiniging zwaar beschadigde weerkerk van Frauendorf zal uitgebreid gerestaureerd worden. Het project wordt gedragen door de Duitse Milieu Stichting (DBU= Deutsche Bundesstiftung Umwelt).

Thans vindt een wetenschappelijk onderzoek plaats van de historische bouwresten, meldt de Hermannstadter Zeitung (Duitse krant van Sibiu) van 14 oktober op blad 1. Tientallen jarenlang hebben vuil en gif uit de schoorsteenpijpen van Copsa Mica zich vastgezet op de weerkerk van Frauendorf. Een team, bestaande uit twee restaurateurs, een geoloog, en medewerkers van de duitse firma “ProDenkmal” zullen nog voor het einde van het jaar verslag uitbrengen van de toestand van het hele gebouw. De restauratie zal dan in een tweede fase uitgevoerd worden in de jaren 2006 en 2007; ProDenkmal zal daarbij samenwerken met het architectenbureau van Fabini uit Sibiu. Er zijn overigens plannen gemaakt om een klein streekmuseum in te richten in de muren van de burcht en voor logeerkamers in de voormalige graanvoorraadkamers. Het project, dat als een voorbeeldfunctie dient, wordt behalve door de Duitse Milieu Stichting ook gefinancierd door de Siebenbürgische-Sächsische Stiftung (Duitse Stichting van Transsylvanië) in München en de Nederlandse Stichting “Opération Villages Romains”.

uit: de Siebenbürgische Zeitung online van 28 november 2005